Bakgrunnen for fangeleiren.

I september 1943 kom det 12 krigsfangar til Hjørundfjord ifrå Polen. Saman med fangane kom to tyske menige, Gustav og August, og ein vaktkommandant. Det var det vesle skulehuset på Saltre som vart bygd om til fangeleir. Borna som hadde gått på skulen vart dermed flytta til ei stove på Årsneset der Berta Slettedal var lærar. 

Saltre ligg også rett ved sjøen, og på den tida var sjøvegen viktig.  Som sagt hogg dei ved på Brattheim. For å kome dit, måtte dei gå forbi både Skarbøen og Øra på den smale råsa. Vaktene som fylgde dei var væpna med gevær. Ein av desse vaktene var skada i ein fot, så han halta. Han tok derfor ikkje alltid med seg det tunge geværet sitt, det sette han att på skulen. Det var eit så godt forhold mellom fange og vakt at ein kunne gjere dette. Brått ser dei ein tysk vaktbåt ute i Vegsundet, med kurs for fangeleiren og vedhoggarane. Her var gode råd dyre. Vart soldaten teken utan gevær på fangevakt, så kunne skjebna hans vere avgjort der og då.

Ein av dei polske fangane gjer det ein ikkje kunne tru. Han spring inn att til skulen og hentar geværet til soldaten. Han greier å kome tidsnok tilbake til dei andre, før vaktbåten hadde lagt til skikkeleg. Dette viser kor fint forhold dei hadde seg imellom. Sjølv om det var fienden som hadde hamna i klypa, så ville han hjelpe det han kunne. Dette meiner eg er noko som vi alle kan lære av.

Folk uti strendene merka etterkvart at både fangane og soldatane var vanlege menneske som lengta heim. Så byrja dei forsiktig med å gje ein matpakke til fangane om morgonen, og ein liten kaffiskvett til alle mann. Etter ei tid begynte dei på Skarbøen å be dei inn på middagsmat. Det kunne vanke både rjomegraut og spekekjøtt på menyen.  

Dei polske fangane var berre på Saltre frå september 1943 til mai 1944. Då det kom nye fangar til Saltre i april 1945, vart det andre bollar. 59 russiske fangar og minst 20 tyske vakter var det som denne gongen skulle bu der. Soldatane budde i skulestova og kammerset, medan fangane måtte bu i den vesle kjellaren. Det er vanskeleg å tenke seg korleis dei nesten 60 fangane kunne bu på vel 40kvm. Det var ikkje lagt tre på veggane, det var berre bare murvegger. Midt i rommet var det plassert ein skorstein. Rundt om kvar vegg var det bygd køyesenger. Det er usikkert korleis dei sov. Det spekulerast i om dei sov på skift og at dei var opptil fleire oppi same køye. 

Polakkane låg ikkje nede i kjellaren, slik som russarane gjorde. Dei sov oppe på loftet. Maten kokte dei sjølve ved hjelp av ein omn i kjellaren. Til mat hadde dei kålrabi og kjøtbein, som dei kokte seg suppe av. Det vart mykje strengare då russarane kom. Dei hadde berre nokre filler på seg, medan polakkane hadde uniformkleder frå Tyskland. Rasmus forstår ikkje korleis dei klarte å halde uniformene så fine og reine. Uniformene hadde dei alltid på seg når dei arbeida og gjorde andre ting. 

Høge piggtrådgjerder vart bygde på kryss og tvers så fangane ikkje kunne røme. Piggtråd i ruter, meir enn to meter høgt. Borna synest dette var spanande og gjekk og kika, men dei fekk streng ordre heimanfrå om å halde seg på avstand. 

Dei siste soldatane var av ein heilt anna sort enn dei første. Desse var harde SS-menn. Det var plassert ein vaktpost som patruljerte mellom skulen og brua til alle døgnets tider. "Eg kan den dag i dag sjå han for meg der han stod, med lada gevær, utanfor brua heime," hugsar Synneve.

Telefonstasjon.
Synneve og familien hennar hadde under krigen ein telefonstasjon i huset sitt. Sjølv om dei ikkje likte det, så måtte dei sleppe inn tyskarane, slik at dei fekk ringe dei også. 

Nyhenda frå krystallapparatet.
Rasmus hugsar godt då krigen starta. Han låg oppe i senga si då han ein morgon fekk høyre, frå krystallapparatet sitt, at Tyskland hadde okkupert Noreg. Eit krystallapparat er ein radio som var det vart laga flittig av under krigen. Rasmus hadde det godt plassert opp på nattbordet sitt. Han måtte bruke høyretelefonar på øyrene, og det var svært vanskeleg å få med seg det som vart sagt. Og då hugsar han at han høyrde at ”Bergen er også tatt”. Med ein gong han høyrde denne nyhenda, sprang han så fort han kunne ned på kjøkenet og slo på radioen. Så fekk dei andre i familien også vite. 

”Det var ein veldig trist dag”, seier Rasmus når han tenkjer tilbake på sine ungdoms år. ”Vi trudde i grunnen at krigen ikkje skulle vare så lenge”, fortel Rasmus. ”Og det var det som var håpet heile tida. Hadde vi berre visst at den skulle vare i fem år, då reknar eg med at vi hadde gitt opp nokså raskt."

Møteplass.
Som sagt vart ungdommar i området kjende med fangane. Rasmus var ein av desse ungdommane. Det var med dei polske fangane han og dei andre vart kjende med, dei russiske var fleire og ville ikkje sleppe dei inn. "Dei i fangeleiren var frykteleg redde når det var personar der med Ålesundsdialekt. Frykta kom av at dei trudde at Ålesundarane kom til å sladre til Ålesund." 

Eg spurde Rasmus om korleis dei kom på den ideen å besøke fangane. Han forklarte meg at ungdommane gjekk der i området, og etterkvart fekk dei litt kontakt med polakkane. Dei fekk smugla inn litt mat til dei og slikt. Vaktene brydde seg ikkje så mykje om ungane som sprang kring skulehuset. Dermed kunne blant anna dei to yngre brødrene til Rasmus gje litt mat til fangane. 

Leik med barna.
Rasmus kjende ikkje så godt dei tyske vaktene, men han hugsar godt ein som vart kalla August. Han for og traska langs vegen og snakka med folk. Kone og barn venta på han heime i Tyskland, og han lengta sjølvsagt etter dei. 
Synneve Aarskog hugsar også soldaten August. Han brukte å leike ilag med brna ein heil del. Fleire gongar leika dei butikk i kjøkenet til Synneve. August var også med og leika ute i snøen. "Eg hugsar at vi putta snøballar ned mellom halskragen hans, og at han berre flira av det," fortel Synneve. Kanskje det hjelpte på saknet av sine eigne barn å leike med dei norske ungane?   
Foreldra til borna likte ikkje at barna hadde så nær kontakt med soldatane, men Synneve forstod ikkje den gong at desse tyskarane var farlege fiendar.

"Purketysk" og tenester.
Når dei norske ungdommane tok seg ein tur til fangeleiren, gjekk praten på noko Rasmus kalla ”purketysk”. Det var ei salig blanding av tysk, engelsk, norsk og polsk. Somme av polakkane var ivrige etter å lære seg norsk, så dermed fekk dei tak i nokre tysk-norsk ordbøker. Etterkvart vart nokre av fangane ganske flinke til å snakke både norsk og engelsk. Dei snakka om alle moglege kvardagslege ting. Ungdommane som knapt nok hadde vore utafor bygda sine grenser, var svært interesserte i å få vite korleis ein hadde det i Polen.

Ein gong kvar 14. dag fekk polakkane ein rødekorspakke. Den inneheldt rosiner, kjeks og tobakk og slikt. Det vart nærmast ein fest når dei fekk desse pakkane. Dei var flinke å spandere på sine nye vennar. 

Av og til laga folk i bygdene brennsnut og anna middagsmat til dei og bar ut til Saltre. Ein sjeldan gong lurte polakkane seg til å besøke nokre av dei personane dei hadde blitt kjende med, men det var veldig sjeldan. Viss dei fylgde folk heim, var tyskarane der fort. 

Som takk for mat, smugling av brev, og ymse andre tenester, laga fangane ringar av kronestykke. Skar ut fine smykkeskrin av all slags tresortar.

Rasmus huskar spesielt godt Jan Pyszka, som var ein polsk fange som var her. Ein kan vel seie at han var ein slags leiar for fangane. Han kom tidleg i kontakt med folket i bygda. Han vart og skoten under eit fluktforsøk. Kula gjekk tvers igjennom han like ved hjarta. ”Pyszka ikkje dø for tysk kule,” sa han, medan han blei frakta til sjukehuset i all hast. Han overlevde, og kom tilbake etter krigen og hjelpte til med ymse gardsarbeid.

Rasmus kan fortelje at mange av tyskarane var skikkelege folk, men der var nokre som var nokon ”bajasar”. ”Eg skal seie deg det at dei stod oppe i vindauget og skaut over hovudet på bestemora til Synneve så spruten stod bort på fjorden. Men dei fleste var i grunnen vanlege folk, som var leie av krigen slik som oss.” 

Då Sverre henta tilbake radioane.
På hausten 1941 vart alle radioane, som tyskarane kunne finne, samla inn. Dei ville ikkje at nordmenn skulle få høyre på all ”tullpratet” som BBC kom med. 538 000 radioar vart leverte inn til dei lokale lagerplassane. Det er usikkert kor mange radioar som vart gøymt vekk heime hos folk, i kjellar og på loft. 

Her i området var det lensmann Martinus Riise som ordna med å plassere radioane. Far ordna med å plassere radioane. For Ytre-Standal og stranda utover vart radioane lagra på eit skråkott i huset til Sverre Saltre, far til Synneve. Avlåsinga vart først ordna med eit hengelås med to nøklar. ”Den eine ville lensmannen ha, men den andre kunne eg ha,” skreiv Sverre til ei sogelagsbok. ”Det var såleis svært enkelt for meg å høyre meldingane frå London.” Noko seinare kom det nazistar for å sjå om han lytta illegalt. Døra vart då festa med streng og plombert. Men inntakssikringane for elektrisiteten var på det romet, og vart det sikringsfeil, måtte ein bryte opp døra. Ikkje lenge etter kom den nye nazilensmannen med sine folk og henta alle radioapparata. ”Det vart då eit sakn å ikkje høyre nyheitsmeldingane frå London,” fortel Sverre.

”Ein dag eg var på Sæbø, kom eg i kontakt med Odd Wille. Han visste kvar radioane var lagra, og eg kunne lettvint opne døra til radiolageret. Vi planla så å gjere ein aksjon for å få radioar. Han skulle passe på eit lagleg tidspunk og gje meg telefonisk melding om det”, opplyser Sverre.

Han fekk med seg ein påliteleg mann heimanfrå, og dei reiste med motorbåten til Sverre med ein færing på slep. Dei tok med seg garn og anna fiskeutstyr, noko søkkestein til å dumpe radioapparata i havet, i tilfelle dei vart praia av ukjente båtar. 

Som avtala kom dei til Sæbø i mørkninga. Motorbåten vart fortøygd utanfor Sæbøneset, og med færingen rodde dei til land på Sæbø. Odd hadde sett at lensmannen ikkje var heime, så det var berre å setje planen i verk.

Først var det å finne fram blendingsgardinene. Dei hadde høyrt at dei skulle vere på mørkeloftet i kommunehuset. Men til deira store overrasking oppdaga dei at det allereie hang blendingsgardiner. Dei tok til å begynne og leite etter dei finaste radioane på lageret. Dei visste om mange som hadde gode universalapparat. Det er slike som kunne brukast både på likestraum og vekselstraum, og du kan tru at det var stas å ha eit slik apparat i heimen sin. Men dessverre var der ikkje mange av desse radioane som var att. Dei fleste var allereie tekne derifrå. Sverre og gjengen valde ut ti radioar som du syntest såg bra ut og tok dei med seg.

Då dei hadde ordna etter seg på lensmannskontoret, var det lyse dagen. No var det berre å kome seg heim i ei rasande fart. Ute på fjorden skjedde nesten det ein håpa at ikkje skulle skje; ein båt kom imot dei. Dei batt radioane saman og festa ein sto stein til dei, klar til å tippe dei i sjøen om dei skulle bli praia. Heldigvis gjekk det bra denne gongen, dei heldt stor avstand frå båten, og han heldt stø kurs og ensa dei ikkje eingong.   

Alle apparata vart no lagra på Saltre. Radioane vart gøymde vekk nokre dagar i tilfelle nokon hadde sett dei då dei tok radioane tilbake. Nokre apparat vart plasserte der det var nokolunde trygt for rassia. Dei radioane som ikkje vart utplassert til lytting, vart gøymde i ein hellar i utmarka. Det var ikkje mange som visste at Sverre hadde radio til lytting. Ikkje eingong hans eiga mor visste det. Om ho hadde visst det, hadde det ikkje vore so trygt, fordi ho var som kvinner flest, ho likte å snakke.

Ei juleforteljing.
Synneve fortalte oss om ein dag ho hugsa godt. Det var 1. juledag i 1943, og på morgonkvisten låg det ein pakke på dyna då ho vakna.
"Mor og far hadde fått besøk av soldaten Pfaff seint på julekvelden," startar ho. "Han hadde vel fått i seg eit par drammar, då han bad om å få sjå oss barna. Redde gav foreldra våre han lov til å sjå inn på soverommet. Og rett som det var tok han julekort opp frå lomma si og kasta dei utover sengane våre. Tårene rann fritt då han sa: ”Dette er mi jul”. Julekorta hadde han fått frå barna sine heime i Austerrike. På korta stod det mellom anna: ”Lever far, kom heim om du kan”. Julekorta låg på kjøkenbordet om morgonen, men vi såg dei ikkje seinare, så han fekk dei nok att.

Etterkrigstid.
Sverre Saltre lytta jamt på meldingane frå London. Då 6.mai kom, siterte London svenske meldingar som sa at tyske styrkar i Noreg skulle kapitulere kl. 5 minutt over midnatt 7.mai. Dette var sagt fleire gongar i løpet av dagen, så han rekna med at det var rett. Mot midnatt gjekk Rasmus Klubbenes ut til leiren og sa på gebrokkent tysk at 5 minutt over midnatt kapitulerer den tyske krigsmakta i Noreg, og då er alle krigsfangar fri og dei tyske soldatane skal avvæpnast. Dagen etter reiste dei tyske vaktene så fort dei fekk seg båt.

Seinare så gjekk Sverre Saltre inn på stabburet og fann fram dei små norske flagga som vi visste var der, men som vi ikkje hadde lov til å bruke. Så fekk broren min, Jon Ivar, og eg beskjed om å gå ut til skulen og oppover marka der vi vifta med flagga og ropte: ”Hurra, krigen er slutt”, på norsk og tysk. Dette huskar eg godt, mimrar Synneve. Da vi kom nedatt til vegen, tok den tyske soldaten som var på vakt av seg geværet og lyfta det opp og tømde heile magasinet i lufta. Han hadde truleg skjøna bodskapen. Kanskje det var av glede?

"Når eg tenkjer tilbake på dette, kunne han like gjerne sikta på oss som opp i lufta. Men heldigvis gjekk det bra," fortel Synneve Aarskog. "Det var altså Jon Ivar og eg som var dei fyrste som fekk fortelje fangane i leiren at no var krigen slutt."

"Kva som skjedde til slutt med fangane veit eg ikkje," seier Synneve. Men dei polske fangane var der nokre dagar etter at krigen var slutt. Dei var inne på skulen og der vart det innsamling av mat, blant anna frå Hundeidvika, utigjennom fjorden og først og fremst frå gardane på Saltre. Ei lyninnsamling av mat i Bondalen gav som resultat ca. 1500 kg av all slags mat. Dette kom med rutebåten til Saltre straks etter kapitulasjonen. Det var visstnok helselaget i Bondalen som stod for innsamlinga.

Dei var der i mai og hjelpte da til med vårvinna og alt anna gardsarbeid som var. Nokre av russarane ville vere her til dei fekk reise heim, men det var det ikkje høve til. Dei som rømde frå leiren siste dagane, kom tilbake etter frigjeringa.

Der var ein fange som rømde, han stakk av og for nedover elva som var der, og eg trur han for innover fjørene. Det var eit frykteleg styr då dei skulle å leite etter han. "Eg trur det var til Barstadvik han for til, og der heldt dei han skjult," fortel Synneve.

Det var stor stemning og jubel etter freden og frigjeringa både med oss norske og russarane. Det første russarane gjorde var å rive ned heile piggtådsperringane og hive dei på sjøen, og så gjorde dei reint i skulehuset.

 
Når det gjaldt vask og reinhald av skulehuset, så kunne dei bruke Saltre-elva. Dei spikra saman eit badekar av bord, og det brukte dei flittig. Dei var intelligente og hyggelege menneske. Sjefen deira her, Gregorj  Strasjuk og fleire, sa at denne bygda og folket her ville dei aldri gløyme. Vi var glade for at vi fekk lov til, etter beste evne, å hjelpe våre medmenneske som var i verkeleg naud.

Dei hadde no rikeleg med mat, -  mat i lange tider, som dei sjølve sa. Men 13.mai kom ein båt frå Ørsta for å hente dei. Russarane var ikkje berre begeistra for det. Her var dei frie menn, men då dei kom til Ørsta kjende dei seg som fangar att, med vaktar som skulle passe på dei. All mat som var samla inn i Hjørundfjord og Hundeidvik fekk dei med seg, så dei ikkje kom matlause dit.

Så kom den store dagen då russarane skulle få reise heim. Eit transportskip låg ved Storneskaia i Ålesund. Medan dei venta på russarane frå Ørsta, samla det seg store folkemasser og skulle sjå. Det var oppsett tausperringar og politivakt for å ha fri tilgang til transportskipet.

Då båten kom med russarane, gjekk eg fram om tausperringane, for eg ville seie god tur og på gjensyn til russarane. Det vart eit hyl frå folk bak sperringane: "Kva eg tenkte på som gjekk fram om sperringane?" Men politiet sa ikkje eit ord. Den første russaren som kom over kaia, kom rett mot meg for å seie farvel og på gjensyn. Og alle russarane kom og tok meg i handa. Men det måtte seiast på russisk: ”Das Vidania”. Det tyske ”auf wiedersen” ville dei ikkje høyre. Det vart stilt mellom folket bak sperringane. Russarane mintest sikkert då eg sa dei fredsslutninga, og eg såg at mange av dei var blanke i augo då dei gjekk om bord i transportskipet. Det var som å ta avskjed med gode vener.

  ”No, 50 år etterpå, kan det heile verke som eit eventyr. Men i den tida krigen rasa, var nok dette bitter røyndom” fortel Synneve Aarskog i det vi avsluttar intervjuet.

Kjelder:

Intervju:

• Synneve Aarskog     - budde på Saltre, var 7 år då krigen slutta.
• Rasmus Klubbenes    - var midt i 20-åra under krigen. Han budde på Klubbenes,       som du finn på kartet ikkje langt ifrå Saltre.

Bøker:

• "Frå Hjørundfjord"

Marita og Anne Mette