Farmor låg sjuk heime, medan foreldra var i Ørsta på dyreutstilling. Der fekk dei vite at tyskarane hadde invadert Noreg. Dei kom heim att og fortalde dette til henne, og farmor hugsar denne dagen som ein av dei tristaste dagane av alle dagane gjennom heile krigen.

Dei som for i krigen her frå Hjørundfjorden kom til kyrkja for å drikke av kyrkjekalken før dei reiste ut. Og dei som gjorde det kom tilbake i levande live. Ein annen av onklane hennar omkom i Irma-forliset, i 1944.

Ein torsdag i september  møtte eg farmora mi heime hos meg som avtalt for å intervjue henne om korleis ho hadde det under krigen. Eg forsto fort at dette kom til å bli eit vanskeleg intervju ettersom ho villig snakka både langt og lenge om krigen. Eg forsto også at det var vanskeleg og hardt for henne og alle andre folk her i Bondalen under krigen. 

Det er utruleg kva ei ung jente som farmor var den gongen, opplevde. Eg håpte på å få høyre om matproblem, skule og alt om korleis det var i heimen under krigen. Men farmor ville det annleis. Ho fortalde heller om redsla for tyskarane, unnaluring av mat, nazistane i nabolaget og flykamp nesten rett over hovudet hennar. Og alt anna eg aldri kunne tenkt at den gode og snille farmora mi hadde opplevd.

Krigen.
Ein merka ikkje så mykje av krigen her i Bondalen, men det vart sjølvsagt litt forandring. Tyskarane skulle ha ein del av maten som vi på gardane avla fram, dei passa på bussane og bilane, kvar folk skulle, og kva dei hadde med dit. Alle radioar og aviser vart forbode, og folk tenkte seg om både to og tre gongar før dei snakka med naboen. Det var ganske skremmande.
Det meste av maten dyrka vi fram sjølve, kyr, sauer og høner. Poteter, korn, bær og grønsaker. Tyskarane tok ein del av det. Smør, ull, små lam og 500 gr poteter. Når vi tok opp poteter, måtte vi fylle ti sekkar til tyskarane. Kvar sekk tok 50 kg. Tyskarane kom rundt og sjekka sekkane for å passe på at vi ikkje "juksa" ved å ha steinar i botnen, for det var det mange som gjorde for å få meir poteter til seg sjølve.

Skårasalen.
Første veka i juli var sæterjentene på Kivistadsætra. Annakvar dag bar eg 15-20 liter mjølk ned til garden, medan dei andre jentene fekk køyrd ned mjølka.
Ein dag kom det nokre tyskarar som skulle ein tur på Skårasalen. Då vart vi redde, for det var ikkje kvar dag det kom tyskarar dit, så vi gjorde det dei sa. Dei ville vite vegen dit og spurde difor oss. Det var vanskeleg å forklare fordi tyskarane ikkje var særleg gode i norsk, og vi ikkje kunne mykje tysk. Til slutt klarde vi å forklare vegen, men tyskarane ville ha niste òg, eg hugsar at vi steikte vaflar og laga rjomeringar til dei.

Maten.
Det var ikkje alltid at det var lett å få tak i ordentleg mat, eller dei ingrediensane vi trengde til matlaginga. Vi brukte t.d. natron i staden for gjær til hevinga. Tyskarane stengde mjølkveinene då dei fann ut at folk for ut om natta for å male mjøl. Vi som budde på gard hadde meir kjøt og poteter enn andre som ikkje hadde jord og dyr. 
Kveite var det verre med, vi hadde berre bygg og havre. Ei jul fekk vi tak i kveite, og då fekk vi laga kake til jul, det var godt det.
Kvar laurdagskveld kom mjølkebåten, ein dampbåt. Med den sendte vi kyr til slakting i Ålesund. Der selde vi dyr og bytta varer med andre folk som sende dyra sine til slakting. Ofte var båten overfylt.
Med rasjoneringskorta fekk vi bla.: 250 gr. sukker, 200 gr. smør, svart mjøl som ikkje ville heve seg.
Ein dag fekk bestefaren min eit par sjokoladeplater ut av rasjoneringskortet, og så snill som han var, så gav han den eine til meg. Heile den natta låg eg og åt på denne plata, og omtrent kl. fem om morgonen måtte eg opp å spy. Det var ei altfor stor plate til meg som ikkje hadde smakt sjokolade eller anna søtt på ei god, god stund.

Radio.
Rett etter okkupasjonen tok tyskarane alle radioane dei kunne få tak i frå folk. Dei fleste leverte inn radioen, men ikkje alle. Radioar vart greve ned i hagane, gøymde i dei mørkaste kjellarane. Det var ein mann som hadde to radioar, den eine leverte han inn og den andre gøymde han opp i fjellet oppe i ura. Dit for han for å høyre på nyheitene. Det var også mange som laga krystallradio. Krystallapparata tok imot signal frå utlandet og var godt brukbare.

Sjølv om det var folk som hadde radio her i Bondalen, så kom ikkje nyheitene lett ut. Vi kunne ikkje stole på nokon, ikkje eingong naboen vår. Det kunne vere folk som vi trudde var på vår side som ikkje var det, difor var det ikkje mange som snakka med kvarandre om krigen og fridom. 

Etter krigen samla folk seg i Sandvika hos ein mann som hadde radio. Dei sette radioen høgt på, slik at vi alle skulle få høyre nyheitene om kapitulasjonen til tyskarane.

Skulen.
Eg gjekk på det som i dag heiter folkehøgskule, i Langevågen. Der gjekk eg på praktisk linje og  lærte meg handarbeid og kjøkkenteneste. Maten fekk vi på skulen, og kvar dag unntatt på søndag, var det sildekaker,berre i helga fekk vi kjøt. Vi fekk også litt flesk og poteter. 

Eg fekk fare heim i haust- og juleferiar, og då fekk eg med meg smør og kjøt og 1 kg ull som eg skulle bytte i tråd og stoff som eg sjølv måtte skaffe til handarbeidet mitt.
Eg budde saman med tre andre ungdommar i ein kjellar eit stykke frå skulen. Ein kveld gløymde vi å blende for vindauga. Plutseleg banka det hardt på vindauget. Vi vart frykteleg skremde. Det var ein tyskar, og vi var redde for kva han ville gjere med oss, men heldigvis så var det berre som ei åtvaring. Og han gjekk vidare utan at noko meir skjedde.

Tyskarane.
Tyskarane budde eigentleg ikkje på land på Sæbø men som oftast i båtar ved hamna. Nokre gongar budde dei på det gamle hotellet på Sæbø.

Dei skulle ha mat òg. Om sommaren då vi plukka poteter, forlanga dei å få 500 kg, ti sekkar med 50 kg poteter i kvar. Dei kom etterkvart for å sjekke sekkane, for det hendte ofte at folk ville lure unna poteter, og hadde steinar i botnen. Om dei oppdaga det, var det ein stor sjanse for at dei ville sende deg vekk. Dei ville også ha ull, kjøt, smør osb.

Tyskarane passa på bussane også. Dei sjekka kvar folk skulle og kva dei hadde med seg. Ein dag då bussen skulle til å gå og ein av dei lokale nazistane passa på som vanleg, kom ein mann bort åt han: "Når krigen er over, skal eg vere den første som dreg i snora når du skal hengast" var meldinga frå mannen. Då vart nazisten rasande. Eg satt inne i bussen og var livredd for kva han kunne finne på å gjere. Heldigvis gjorde han ingenting, og bussen fekk gå.

19. februar 1945 var eg tilskodar til eit flyangrep der eit tysk fly vart skote ned og styrta oppe i Grøtdalstinden. Flygaren skaut seg ut. Det såg ut som ein stor paraply som dala ned. Han landa på Standal, og der etterlet han seg fallskjermen. Stoffet til denne fallskjermen vart brukt til brudekjole til ei brur frå Standal.

På rasjoneringskortet fekk vi berre eit skopar i året, og dei kunne i tillegg vere av papp og egna seg ikkje til utesko i vått vèr. Då vart dei berre oppløyst.

Rasjoneringskort

Restar etter flyet som styrta oppe i Grøtdalstindane

Kyrkja.
Presten som var her i Bondalen under krigen var nazist. Den verkelege presten hadde tyskarane jaga vekk med familie og det heile. Folk misslikte den nye presten, og det var berre tyskarane og nazistane som gjekk til kyrkje. Bryllaup blei heller haldne i Volda kyrkje enn her.

Fritid.
Det var ikkje mykje vi hadde å gjere i fritida. Det var eit fotballag og kor. Det var strengt forbode å synge fedrelandssongar der, vi fekk berre synge viser, religiøse songar og folketonar.

"stripete", omgrep som dukka opp litt ut i den tyske okkupasjonen, på ein person med ei usikker nasjonal haldning, som t.d.. var tilbøyeleg til å samarbeide med tyskarane og NS-folka.
Frå Noregs krigsleksikon

Lovise